Inleiding
Net als Mijn zuster de negerin van Cola Debrot, de romans Weekendpelgrimage en De morgen loeit weer aan van Tip Marugg,en mijn gedichtenbundel Genesis en Apocalypse, speelt Dubbelspel zich af in één dag. Het kan gelezen worden als een dominowedstrijd c.q. overspeldrama c.q. sociaal-realistische roman. Eerst zal ik ingaan op deze drie traditionele benaderingen van Dubbelspel. Vervolgens zal ik ingaan op de politiek-ideologische boodschap van de roman en tenslotte zal ik bespreken hoe de klaterende dominostenen van de politiek-ideologische boodschap van Dubbelspel sublimeren in de andere vier romans van de Curaçaose schrijver Frank Martinus Arion.
Drie traditionele benaderingen van Dubbelspel: spannend dominowedstrijd, fatale driehoeksrelaties en chronische armoede
Dubbelspel is op het eerste gezicht een spannende dominowedstrijd. Twee duo’s van dominospelers komen tegen elkaar uit. Het ene duo bestaat uit Boeboe Fiel (taxichauffeur van beroep) en Manchi Sanantonio (deurwaarder). Dit duo komt uit tegen Chamon Nicolaas (huisjesmelker en afkomstig van Saba) en Janchi Pau (scharrelaar). Gemoedelijk en gebroederlijk spelen ze bij Boeboe thuis op zondagmiddag.
Op deze zondag gebeurt iets wonderlijks, want om een of andere mysterieuze reden verliezen Boeboe en Manchi steeds. Eerst zijn er alleen de buren. Als het gerucht rondgaat dat ze steeds blijven verliezen komen mensen van heinde en verre naar de wedstrijd kijken. De verliezers krijgen van de tegenpartij wat in het Papiaments ‘sapatu’ heet, een schoen, als teken van hun verpletterende nederlaag. Daarom worden er in de roman ook schoenen opgehangen in een boom.
Dubbelspel kan echter ook gezien worden als een overspeldrama. Boeboe en Manchi zijn niet alleen in het dominospel de tegenspelers van Janchi en Chamon. Dat zijn ze ook in de liefde waardoor de roman een extra laag krijgt. Boeboe’s vrouw Nora heeft een heimelijke relatie met Chamon en Manchi’s vrouw Solema heeft een buitenechtelijke verhouding met Janchi. Er zijn in Dubbelspel twee (!) driehoeksrelaties, namelijk: Chamon-Nora-Boeboe en Manchi-Solema-Janchi.
Wanneer Boeboe na afloop van de zes uur durende dominowedstrijd door een ongelukkige samenloop van omstandigheden, de heimelijke relatie ontdekt van zijn vrouw met Chamon wordt het bloedlink. Van gemoedelijkheid en broederlijkheid is geen sprake meer. Woedend stuift Boeboe af op Chamon. In dit handgemeen komt Boeboe om het leven. Manchi pleegt nog dezelfde middag zelfmoord als hij na het vernederende dominospel bij thuiskomst tot zijn ontzetting een afscheidsbrief van Solema aantreft, waarin zij hem vertelt dat zij hem verlaten heeft. Boeboe en Manchi zijn dus dubbele verliezers. Zij verliezen zowel het dominospel als hun leven.
Dubbelspel is een dominospel, een overspeldrama, en daarnaast, geheel in de stijl van Les Misérables (1862) van Victor Hugo ook een bloedstollend brok sociale misère. In de persoon van Nora is Dubbelspel een vlijmscherpe beschrijving van de sociale realiteit op Curaçao. Schoenen spelen daarbij opnieuw een belangrijke rol. Schoenen als symbool van armoede, en niet in de betekenis van een nederlaag bij een dominospel. Nora’s zoon Ostrik kan niet naar school omdat Nora geen geld heeft om schoenen voor hem te kopen.
Boeboe had nog zo beloofd dat hij geld zou brengen als hij op zaterdagavond van het werk zou komen. Als hij die avond laat, of beter gezegd in de eerste uren van zondag thuiskomt, heeft hij zijn inkomsten van die dag als taxichauffeur echter verbrast. Wanneer Nora een paar uur later op weg naar de vroege ochtendmis de doodgraver Diego tegenkomt, trekt ze de stoute schoenen aan als zij hem in haar diepe wanhoop om geld vraagt. Hij is wel bereid om haar wat te geven, als zij als tegenprestatie met hem gaat liggen in een grafkelder. Zij stemt ermee in. Deels doet zij dit om wraak op Boeboe te nemen die haar voor de zoveelste keer in de steek had gelaten. Een andere overweging van haar is dat zij als moeder alles overheeft voor haar zoon Ostrik. Als zij met Diego in de grafkelder ligt, dringen honderd kleine puntige stenen korreltjes pijnlijk diep in haar lichaam. Achteraf bezien was de ontmoeting van Nora met de doodgraver Diego en het daarna gaan liggen met hem in een grafkelder een slecht voorteken. Later op die dag wordt haar man Boeboe vermoord, en die zal eeuwig in een graf gaan liggen.
Als Nora eindelijk het geld bij elkaar heeft om de broodnodige schoenen voor haar zoon te kopen en de lezer opgelucht ademhaalt, verrast Frank Martinus Arion de lezer met een onverwachte en magistrale wending in het verhaal want Nora gebruikt haar zuurverdiende geld om drank te kopen voor de mensen die bij haar thuis naar het spectaculaire dominospel komen kijken! Aan het eind van die zondagmiddag heeft Nora dus weer geen geld om schoenen voor haar zoon Ostrik te kopen. De ijzeren ring van de armoede sluit zich meedogenloos.
Nora laat dus het belang van gastvrijheid op korte termijn prevaleren boven een opleiding van haar zoon op lange termijn, en belemmert daardoor zijn toekomstperspectief, zodat ook hij kans loopt gevangen te blijven in de tentakels van armoede. Het gedrag van Nora is typerend voor de Culture of poverty, waar de antropoloog Oscar Lewis zo indringend over schreef in Five families; Mexican Case Studies in the Culture of Poverty (1959). Nora illustreert schitterend de waarneming van Boeli van Leeuwen dat armen verkeerde keuzes maken, waardoor zij niet ontsnappen aan armoede. Ze heeft veel weg van Radha die wegzinkt in een moeras van uitzichtloze armoede in de krachtige Bollywood-classic Mother India (1957).
Het onderbelichte politiek-ideologische aspect van Dubbelspel en zijn sublimatie in de latere romans van Frank Martinus Arion
Op 10 november 2012 had ik op uitnodiging van Magda Lacroes het voorrecht om als eerste een lezing te mogen geven bij de door haar opgerichte Dutch Caribbean Bookclub. Als onderwerp van mijn lezing koos ik Dubbelspel van Frank Martinus Arion. Meer in het bijzonder ging ik in mijn lezing in op een vaak onderbelicht aspect van deze roman, namelijk de politiek-ideologische boodschap en de sublimatie hiervan in de latere romans van deze auteur.
In het algemeen kan gesteld worden dat bij het verschijnen recensenten waardering hadden voor de sociale dimensie van Dubbelspel. De politiek-ideologische aspecten van dit boek bleven echter onderbelicht.
Hugo Pos (Het Parool van 11 augustus 1973) prijst de schrijver om zijn ‘duidelijk inzicht in de diepere beweegredenen van zijn personages’ en de weergave van de ‘beklemmende sociale werkelijkheid van zijn eiland’. De recensent bewondert de vitaliteit van Nora. Solema vindt hij echter een ‘tamme exponente van onuitgewerkte nationalistische ideeën’.
Kees Fens (de Volkskrant van 25 augustus 1973) gaat vooral in op de constructie: ‘De zesendertigjarige Frank Martinus Arion heeft in zijn omvangrijke roman Dubbelspel jammer genoeg te weinig aan het toeval, dat elke lezer vertegenwoordigt, willen overlaten. Tegen het risico dat de dingen geen betekenis krijgen heeft hij zich verzekerd door de dingen een betekenis te geven. Nadrukkelijk en vaak expliciet’. Voor hem is het dominospel in het boek er ‘een tussen dood en vrouw’.
Karel Soedijn is in zijn recensie (NRC/Handelsblad van 5 oktober 1973) vooral onder de indruk van de collage-techniek van Dubbelspel: ‘Uit de ideeën en achtergronden van de verschillende hoofdpersonen komt langzamerhand een intrigerend beeld van het leven op Curaçao tevoorschijn’. Over de politieke boodschap wordt niet gerept. Wel vindt Soedijn het boek een ‘knappe sociale roman’.
In De Groene Amsterdammer van 21 december 1973 komt de recensent Vogelaar tot de conclusie dat Dubbelspel een sociale roman is, die geschreven is met veel vakmanschap en fantasie. De politieke strekking van het boek komt hem echter ‘enigszins naïef’ over.
De politiek-ideologische boodschap van Dubbelspel staat op de laatste pagina en het wordt uitgedragen door Solema, als zij zich een voorstander verklaart van een maatschappij op coöperatief-socialistische grondslag omdat dit een Afrikaans organisatiepatroon is: ‘Het is van de bestaande ideologieën, de ideologie, die onze mensen (die wèl van hun persoonlijke vrijheid houden, maar niet zo individualistisch denken, of beter voelen, als de meeste blanke volkeren) volgens mij het beste ligt. Democratie en het coöperatieve organisatiepatroon vinden wij trouwens in Afrika en ook vroeger bij de slaafgemaakten’. De verheerlijking een niet-Europese samenleving op coöperatieve grondslag is een duidelijke knipoog naar Discours sur le colonialisme (Over het kolonialisme) (1955) van de Franse schrijver Aimé Césaire die niet-Europese samenlevingen op coöperatieve en broederlijke grondslag looft.
Komen Manchi, Boeboe en Chamon op voor hun eigenbelang, Janchi komt samen zijn minnaar Solema op voor het gemeenschappelijk belang. En hij komt er in het boek het beste van af. Immers Boeboe en Manchi zijn aan het eind van het boek niet meer in leven en Chamon Nicolaas belandt in de gevangenis vanwege zijn vechtpartij met Boeboe met dodelijke afloop. Dat Janchi overwint is een mogelijke vingerwijzing voor de politieke voorkeur van de auteur.
De verbreding van de politiek-ideologische boodschap van Dubbelspel in de latere romans van Frank Martinus Arion
Werd in Dubbelspel de politiek-ideologische boodschap pas op de laatste pagina onthuld, in de latere vier romans van Frank Martinus Arion werd de boodschap met luidsprekers verkondigd. Het gevolg is dat de personages dragers zijn van de boodschap, en minder mensen van vlees en bloed zijn zoals Boeboe Fiel met zijn hedonistische levensstijl en Manchi Sanantonio met zijn grootheidswaan. De romans na Dubbelspel werden ideeënromans.
In Afscheid van de Koningin (1975), de roman die volgde op Dubbelspel, brengt ene mevrouw Prior in Songo de politieke boodschap van Dubbelspel in de praktijk en laat de bevolking zien wat met coöperaties bereikt kan worden. Dat leidt tot politieke spanningen en vervolgens pleegt zij een geslaagde aanslag op de president van dat land.
In de roman Nobele Wilden (1979) wordt de politieke boodschap van Dubbelspel verbreed. Het boek verhaalt de lotgevallen van Julien Bizet Constant uit Martinique, die de gebeurtenissen in mei 1968 in Parijs op intense wijze beleeft en onder de indruk raakt van de miljoenen arbeiders die zich solidair verklaren met stakende studenten. Daarna vertrekt de hoofdpersoon naar Lourdes om daar als vrijwilliger zieken te vervoeren die een wonderbaarlijke genezing hopen te vinden in het bronwater van de grot van Massabielle. Een wonderbaarlijke genezing net als in Het wonder van Santa Clara van Chesley Rach.
In Lourdes wordt Julien sterk beïnvloed door pater Père Maure, door de gestoorde dichter Peyre Cardenal II en door de communistische kroegbaas Joseph Varin. Aan het slot van het boek beklimt de hoofdpersoon samen met Père Maure de berg Beout. Wanneer zij op weg naar de top over een spleet springen, maakt de hoofdpersoon een gedachtesprong. Hij komt tot het inzicht dat Lourdes vanwege de daar aanwezige menselijke solidariteit model zou moeten staan voor de wereld. De politieke boodschap van Dubbelspel van een maatschappij op coöperatief socialistische grondslag wordt in Nobele Wilden dus verbreed tot een verbroederingsprincipe dat uitgaat van christelijke naastenliefde.
De Franse filosoof en schrijver Jean-Paul Sartre verdedigde in zijn L’être et le néant: Essai d’ontologie phenoménologique (1943) de stelling dat zelfs als je land bezet wordt, zoals hem overkwam nadat Frankrijk werd ingenomen door Duitsland, je altijd nog Nee kunt zeggen. Het is de laatste vrijheid.
De keuze van Solema in Dubbelspel om haar man Manchi te verlaten, de vrijheid dus om op een bepaald moment Nee te zeggen, dát is het centrale thema in de roman De laatste vrijheid (1995). Als de hoofdfiguur in deze roman, de op Curaçao geboren Daryll Guenepou, woonachtig op het denkbeeldige Caraïbische eiland Amber, voor de keuze wordt gesteld om Amber te verlaten, omdat de vulkaan op het eiland dreigt uit te barsten, kiest hij ervoor om geen gehoor te geven aan het evacuatiebevel.
Met verve verdedigt Daryll zijn besluit om Nee te zeggen: ‘We kunnen sterven door bij de vulkaan te blijven. Maar we sterven zeker als we bij hem weggaan’. Het verleidelijke Amber is voor Daryll het ‘paradijs’ op aarde. Een paradijs dat hij gevonden heeft nadat hij jarenlang revoluties achterna heeft gereisd. Hij was in Suriname ten tijde van de onafhankelijkheid, hij was op Cuba en hij was op Grenada ten tijde van Maurice Bishop. Hij blijft dus op Amber, en zodra de vulkaan uitbarst, komt de verhouding tussen Daryll en de journaliste Joan Mikolai die eerst onderhuids was, tot bloei.
Ook Daryll’s vrouw Aideline maakt een keuze. Zij weigert om huisvrouw te zijn en kiest voor een muzikale carrière in Amsterdam. Daar schrijft zij een compositie over seksuele en muzikale vrijheid. Daryll Guenepou maakt ook een andere keuze. Hij doorbreekt het ‘macho’-patroon en zorgt als een echte moeder voor de kinderen van hem en van Aideline.
De twee grote thema’s uit Dubbelspel, namelijk vrijheid en solidariteit, komen samen in de vijfde en laatste roman van Frank Martinus Arion, namelijk De deserteurs dat in 2006 is verschenen. In die zin is deze roman het waardig slotakkoord in een kwintet van romans.
Net als in Dubbelspel spelen in deze roman vier mannen een hoofdrol. Een centrale hoofdfiguur ontbreekt. Het kwartet is multireligieus en multi-etnisch van samenstelling: Mohammed Sundiata is een islamitische prins uit Mali die de slavernij is ontvlucht, Ho Ping Wang is een Boeddhistische Chinese student, John Trotman is een halfbloedzoon van een Caraïbische slavin en Timothy Blincker is een blanke quakerszoon. Het is een historische roman die zich afspeelt tegen de achtergrond van de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd van 1776 tot 1780. In de Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776 worden mooie woorden gewijd aan gelijkheid en vrijheid. De afschaffing van de slavernij blijft echter in deze verklaring buiten beschouwing. Zolang het Congres van de Onafhankelijke Staten zich niet ondubbelzinnig uitspreekt tegen de slavernij, weigert dit viertal pertinent om de strijd tegen de Engelsen aan te gaan. Zij worden echter ontvoerd door de radicaal-patriottistische ‘Zonen van de Vrijheid’ en gedwongen om tegen de Engelsen te vechten. Ze weten echter te deserteren, vandaar de titel van de roman.
In De deserteurs wijst Frank Martinus Arion op de dubbelzinnige betekenis van het begrip ‘vrijheid’ tijdens de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd. Voor de Amerikaanse elite betekende ‘vrijheid’ onafhankelijkheid van Engeland, staatkundige autonomie dus. Voor de gewone burgers, zoals het viertal in deze roman, betekende ‘vrijheid’ echter persoonlijke autonomie.
Al discussiërend wordt in De deserteurs door de vier hoofdpersonen een ideaal samenlevingsbeeld geschetst dat gebaseerd is op de grote wereldgodsdiensten. Het idee van een maatschappij op coöperatief socialistische grondslag zoals gepropageerd door Solema in Dubbelspel wordt in De deserteurs vervolmaakt tot intermenselijke solidariteit die zijn kiem heeft in alle wereldgodsdiensten, dus niet beperkt tot het Christendom zoals in Nobele Wilden.
Slot
Resumerend is in de romans die volgden op Dubbelspel, de politiek-ideologische boodschap gesublimeerd tot intermenselijke solidariteit. Het oeuvre van Frank Martinus Arion is een granieten monument voor vrijheid en solidariteit.